[3.1] Các triệu chứng cơ năng điển hình của cơn glôcôm góc đóng cấp.
[3] Glôcôm góc đóng cấp có những triệu chứng gì?
Trong nhãn khoa, cơn Glôcôm góc đóng cấp không bộc lộ một cách âm thầm, mà nó tạo ra một chuỗi các triệu chứng cơ năng bùng nổ, phản ánh trực tiếp sự tàn phá cơ học đang diễn ra bên trong cấu trúc nhãn cầu. Các khía cạnh chuyên sâu này được bóc tách thành các luận điểm dưới đây:
3.1.1 Đau nhức nhãn cầu và đau nửa đầu cùng bên dữ dội (Severe Ocular and Hemicranial Pain)
- (1) Ví dụ: Bệnh nhân thường mô tả cơn đau này giống như có một chiếc máy nén thủy lực đang ép chặt và muốn nghiền nát con mắt từ bên trong ra ngoài, cơn đau lan tỏa buốt lên tận đỉnh đầu và thái dương cùng bên, đau đến mức vật vã, ôm đầu không thể nằm yên hay nhắm mắt ngủ được.
- (2) Phân tích: Theo Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Ưu tiên (Preferred Practice Pattern - PPP) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), khi góc tiền phòng bị bít tắc hoàn toàn, thủy dịch (aqueous humor) không có đường thoát sẽ làm nhãn áp (Intraocular Pressure - IOP) tăng vọt từ mức sinh lý (10 - 21 mmHg) lên tới 60 - 80 mmHg chỉ trong thời gian rất ngắn. Lực ép cơ học khổng lồ này gây căng giãn quá mức lớp vỏ củng mạc (tròng trắng) vốn không có độ đàn hồi. Sự căng giãn này trực tiếp kích thích và kéo căng các tận cùng thần kinh cảm giác thuộc nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh sọ số V). Xung động đau ồ ạt truyền về hệ thần kinh trung ương tạo ra cảm giác đau đớn tột độ. Về mặt chức năng, bệnh nhân cảm nhận sự đau đớn, nhưng bản chất giải phẫu học bên trong là cấu trúc nhãn cầu đang bị đè bẹp vật lý và các mô đang rơi vào trạng thái thiếu máu cục bộ (ischemia).
- (3) Phản biện: Lầm tưởng vô cùng phổ biến của người bệnh là: "Đau nửa đầu dữ dội kèm nhức hốc mắt chắc chắn là bệnh đau nửa đầu Migraine, rối loạn tiền đình hoặc viêm xoang, chỉ cần mua thuốc giảm đau thần kinh liều cao uống vào và nằm nghỉ là hết". Bằng chứng sinh lý học đập tan suy nghĩ sai lệch này: Thuốc giảm đau hệ thống (như Paracetamol hay Ibuprofen) có thể ức chế thụ thể cảm giác đau tại não bộ, nhưng nó hoàn toàn KHÔNG làm giảm một giọt thể tích thủy dịch nào đang ứ đọng bên trong nhãn cầu. Nếu dùng thuốc giảm đau để che lấp triệu chứng, áp lực nước khổng lồ vẫn tiếp tục đè nát dây thần kinh thị giác. Bệnh nhân có thể thấy bớt đau tạm thời, nhưng đổi lại, tế bào thần kinh thị giác sẽ hoại tử hoàn toàn và dẫn đến mù lòa vĩnh viễn.
3.1.2 Suy giảm thị lực sầm tối đột ngột và hiện tượng quầng sáng đa sắc (Halos)
- (1) Ví dụ: Một bệnh nhân đang ngồi xem tivi bình thường, đột nhiên thấy mắt mờ sầm lại như có một lớp sương mù dày đặc phủ ngang tầm nhìn. Khi liếc nhìn lên bóng đèn trần nhà, bệnh nhân không thấy ánh sáng trắng rõ nét, mà thấy đèn được bao quanh bởi các vòng tròn màu sắc giống hệt như màu cầu vồng (quầng sáng xanh đỏ).
- (2) Phân tích: Sự sụt giảm thị lực trong cơn Glôcôm góc đóng cấp mang cơ chế sinh lý bệnh kép. Thứ nhất, nhãn áp bùng nổ vượt qua ngưỡng chịu đựng của hệ thống bơm Na+/K+-ATPase nằm trên lớp tế bào nội mô giác mạc (corneal endothelium). Khi bơm này thất bại, dịch nước bị ép ngược vào nhu mô giác mạc, phá vỡ cấu trúc sắp xếp song song của các sợi collagen, gây ra tình trạng phù giác mạc (corneal edema) cấp tính. Bề mặt giác mạc ngậm nước hoạt động như một lăng kính quang học, làm tán xạ các tia sáng đi qua nó, tạo ra triệu chứng chức năng là nhìn thấy "quầng sáng xanh đỏ". Thứ hai, nhãn áp trên 60 mmHg sẽ vượt qua huyết áp tâm trương của động mạch mi sau ngắn, lập tức cắt đứt dòng máu nuôi dưỡng đầu thị thần kinh. Các tế bào hạch võng mạc rơi vào trạng thái sốc thiếu oxy, ngừng truyền tải tín hiệu hình ảnh về não bộ, gây ra triệu chứng mờ sầm thị lực đột ngột.
- (3) Phản biện: Bệnh nhân thường mang lầm tưởng nguy hiểm: "Mắt mờ đột ngột và nhìn thấy quầng sáng chắc là do bệnh cườm khô (đục thủy tinh thể) tự nhiên nặng lên, hoặc do mắt điều tiết quá mệt mỏi, ngủ một giấc qua đêm mắt sẽ trong trẻo trở lại". Giải phẫu học quang học phản bác mạnh mẽ điều này: Bệnh đục thủy tinh thể là quá trình biến tính protein diễn ra chậm chạp trong nhiều năm, không bao giờ gây mờ sầm thị lực chỉ trong vài chục phút. Sự mờ đục của cơn Glôcôm là do giác mạc đang ngậm nước và dây thần kinh thị giác đang bị bóp nghẹt đến chết vì thiếu máu. Việc "ngủ một giấc qua đêm" đồng nghĩa với việc để mặc cho tình trạng thiếu máu cục bộ tiêu diệt hàng triệu tế bào hạch võng mạc, dẫn đến mất thị lực vĩnh viễn không thể khôi phục, dù sau này bác sĩ có làm xẹp nhãn áp thành công.
3.1.3 Các triệu chứng toàn thân rầm rộ do phản xạ thần kinh thực vật (Buồn nôn và Nôn mửa)
- (1) Ví dụ: Một bệnh nhân được đưa vào phòng cấp cứu đa khoa trong tình trạng ôm bụng nôn thốc nôn tháo, vã mồ hôi hột hột, da tái nhợt và nhịp tim chậm. Bác sĩ trực ban đầu đánh giá đây là một ca viêm dạ dày ruột cấp tính hoặc ngộ độc thực phẩm nặng.
- (2) Phân tích: Sự tàn phá của nhãn áp khổng lồ không chỉ khu trú tại nhãn cầu. Xung động cảm giác đau ồ ạt từ nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba (dây thần kinh sọ số V) truyền về hành não đã tạo ra một hiện tượng lan tỏa kích thích chéo (cross-stimulation) sang nhân của dây thần kinh phế vị (dây thần kinh sọ số X). Phản xạ dây V - dây X (trigeminovagal reflex) này gây ra sự phóng điện ồ ạt của hệ phó giao cảm trên toàn cơ thể. Hệ quả chức năng là dạ dày và ruột co bóp dữ dội (gây buồn nôn và nôn mửa), tuyến mồ hôi tăng tiết (vã mồ hôi lạnh) và nhịp tim có thể chậm lại. Triệu chứng cơ năng hoàn toàn thuộc về hệ tiêu hóa và tim mạch, nhưng bản chất giải phẫu bệnh nguyên phát lại là sự bít tắc góc tiền phòng đang xảy ra bên trong mắt.
- (3) Phản biện: Sai lầm tàn khốc của cả người bệnh lẫn một số nhân viên y tế tuyến cơ sở là: "Bệnh nhân nôn mửa thốc tháo kèm đau đầu thì 100% là ngộ độc thực phẩm, viêm dạ dày cấp hoặc tai biến mạch máu não, phải lập tức truyền nước biển (dịch tĩnh mạch) và tiêm thuốc chống nôn". Sinh lý thần kinh học chỉ rõ sự sai lầm chết người này. Việc tiêm thuốc chống nôn chỉ cắt đứt ngọn của phản xạ, trong khi nhãn áp cao (nguồn gốc giải phẫu) vẫn đang tàn phá mắt. Nguy hiểm nhất, việc truyền nước biển sẽ làm tăng thể tích tuần hoàn máu toàn thân, ép cơ thể mi sản sinh thêm nhiều thủy dịch hơn nữa. Lượng nước dồn thêm này đẩy nhãn áp căng phồng tới mức giới hạn, vô tình trở thành "nhát dao ân huệ" tàn phá nốt chút thị lực thoi thóp còn lại của bệnh nhân.
3.1.4. CẢNH BÁO CẤP CỨU NHÃN KHOA
Phần A (Góc độ chuyên môn):
- Cơn Glôcôm góc đóng cấp là thảm họa cấp cứu nhãn khoa ở mức độ cao nhất. Bệnh nhân bắt buộc phải nhận diện ngay lập tức bộ tứ triệu chứng sinh tử: Đau nhức mắt và buốt óc nửa đầu cùng bên dữ dội không thể chịu đựng [CẤP CỨU]; Thị lực sầm tối đột ngột, nhìn các nguồn sáng thấy quầng đa sắc xanh đỏ [CẤP CỨU]; Tròng đen (giác mạc) mất đi độ trong suốt, phù đục như có lớp sương mù che phủ [CẤP CỨU]; Tình trạng đau nhức mắt đi kèm với vã mồ hôi, buồn nôn hoặc nôn mửa liên tục [CẤP CỨU].
- Về cơ chế tổn thương vĩnh viễn: Sự bít tắc cơ học 100% của góc tiền phòng đẩy lượng thủy dịch ứ đọng, làm nhãn áp (Intraocular pressure) tăng vọt lên mức cực đại (60-80 mmHg). Mức áp suất vật lý khổng lồ này vượt qua sức đẩy của động mạch mi sau ngắn, lập tức cắt đứt toàn bộ dòng máu tưới nuôi đầu dây thần kinh thị giác. Trạng thái thiếu máu cục bộ (ischemic optic neuropathy) cấp tính này bóp nghẹt mạng lưới sợi trục thần kinh, kích hoạt chu trình tự sát của hàng triệu tế bào hạch võng mạc với tốc độ hủy diệt kinh hoàng.
- Mức độ khẩn cấp chuyên môn tính bằng giờ. Sự hoại tử tế bào thần kinh diễn ra liên tục theo từng phút nhãn áp không được hạ xuống. Nếu không giải phóng góc tiền phòng kịp thời, trục thần kinh thị sẽ biến thành một dải mô xơ teo lõm, bệnh nhân sẽ vĩnh viễn rơi vào cảnh mù lòa không thể cứu chữa chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ.
Phần B (Góc độ tư vấn bệnh nhân):
- Ví dụ về sự chủ quan: Một sai lầm cực kỳ tàn khốc và phổ biến là khi đột ngột đau buốt nửa đầu dữ dội kèm nôn mửa, bệnh nhân tự hợp lý hóa: "Chắc chắn là mình bị rối loạn tiền đình, huyết áp tăng cao, trúng gió, hoặc ăn nhầm thứ gì gây viêm dạ dày". Dựa trên tư duy sai lệch đó, bệnh nhân từ chối đến bệnh viện Mắt, mà lại gọi y sĩ đến nhà tiêm truyền tĩnh mạch (truyền nước biển), tự ý uống thuốc giảm đau Paracetamol, cạo gió, và nhắm mắt chờ cơn đau tự thuyên giảm qua đêm.
- Phản biện đanh thép: Bác sĩ nhãn khoa khẳng định một cách đanh thép, cơn đau bóp nghẹt não bộ và nôn mửa này hoàn toàn không phải là bệnh tiêu hóa, tiền đình hay trúng gió, mà đó chính là tiếng thét của dây thần kinh thị giác đang bị đè bẹp đến hoại tử ngay lúc này. Hành động nằm nhà uống thuốc giảm đau che lấp triệu chứng hay gọi người truyền nước biển của bạn là một sự tự sát tàn nhẫn đối với đôi mắt. Dịch truyền đi vào tĩnh mạch sẽ làm tăng thể tích tuần hoàn, kích thích thể mi sản xuất thêm thủy dịch, đẩy nhãn áp từ chỗ đã căng phồng lên mức vỡ rào, trực tiếp gia tốc quá trình hoại tử thần kinh thị diễn ra nhanh gấp hàng chục lần so với để tự nhiên.
- Lời khuyên hành động: TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC tự ý uống thuốc giảm đau thần kinh, tuyệt đối không gọi người tới truyền dịch (nước biển), không cạo gió hay xoa bóp bấm huyệt. Hành động sống còn và khẩn cấp duy nhất bắt buộc phải làm ngay lập tức là nhờ người nhà đưa thẳng đến phòng cấp cứu của Bệnh viện chuyên khoa Mắt hoặc khoa Mắt của bệnh viện Đa khoa tuyến cao nhất. Tại đây, bác sĩ sẽ phải lập tức thiết lập đường truyền tĩnh mạch dung dịch thẩm thấu (Mannitol) để hút cạn lượng nước ứ đọng trong nhãn cầu, và sử dụng năng lượng vi phẫu tia laser bắn thủng mống mắt để giành giật lại từng tia sáng cuối cùng cho đôi mắt của bạn.
