[7.1] Giải phẫu tuyến lệ và hệ thống dẫn lưu nước mắt.
[7] Nước mắt được tạo ra như thế nào và có tác dụng gì?
Xét về trúc giải phẫu học của tuyến lệ (Lacrimal gland) và hệ thống dẫn lưu nước mắt (Lacrimal drainage system), đây không đơn thuần là một vài ống dẫn nước thụ động, mà là một hệ thống thủy động lực học tinh vi, bao gồm các trạm sản xuất, cơ chế phân phối cơ học và mạng lưới đường ống áp lực âm, nhằm duy trì sự sống còn cho bề mặt quang học của giác mạc.
7.1.1. Hệ thống chế tiết: Tuyến lệ chính và mạng lưới tuyến lệ phụ
- (1) Ví dụ: Hệ thống này được thiết kế chính xác như sơ đồ cấp nước của một thành phố. Tuyến lệ chính đóng vai trò là đập thủy điện khổng lồ, chỉ xả lũ khi có báo động khẩn cấp (có dị vật, hóa chất hoặc xúc động mạnh). Trong khi đó, mạng lưới các tuyến lệ phụ là những trạm bơm nước ngầm quy mô nhỏ, hoạt động âm thầm 24/24 giờ để cung cấp lượng nước duy trì độ ẩm cơ bản cho các khu dân cư (bề mặt giác mạc).
- (2) Phân tích:
- Về mặt giải phẫu đại thể, tuyến lệ chính (Main lacrimal gland) nằm ở hố tuyến lệ (Fossa lacrimalis) thuộc góc trên ngoài của xương trán, ngay dưới trần ổ mắt. Tuyến này bị cân cơ nâng mi trên (Levator aponeurosis) cắt ngang, chia thành hai phần: thùy ổ mắt (Orbital lobe) lớn hơn nằm sâu bên trong và thùy mi (Palpebral lobe) nhỏ hơn nằm ngay sát nếp gấp kết mạc. Toàn bộ các ống tuyến xả nước mắt từ thùy ổ mắt đều bắt buộc phải đi xuyên qua thùy mi để đổ vào cùng đồ kết mạc trên.
- Bản chất sinh lý mô học: Bên cạnh tuyến lệ chính, hệ thống chế tiết còn sở hữu hàng chục tuyến lệ phụ (Accessory lacrimal glands) bao gồm tuyến Krause (nằm sâu trong cùng đồ kết mạc) và tuyến Wolfring (nằm ngay bờ trên sụn mi). Mặc dù kích thước hiển vi, các tuyến lệ phụ này lại đóng vai trò sinh tồn đối với giác mạc. Chúng chịu trách nhiệm tiết ra "nước mắt cơ bản" (basal tears) liên tục không ngừng nghỉ, tạo ra lớp màng phim nước mắt mỏng bảo vệ biểu mô. Trong khi đó, tuyến lệ chính được chi phối bởi thần kinh phó giao cảm sọ não, chỉ kích hoạt sản xuất "nước mắt phản xạ" (reflex tears) với khối lượng lớn khi nhãn cầu bị kích thích cơ học hoặc khi con người khóc.
- (3) Phản biện + ví dụ phản biện:
- Lầm tưởng phổ biến: Bệnh nhân và một số sinh viên y khoa thường lầm tưởng rằng: "Chỉ có tuyến lệ chính ở góc trên ngoài mắt mới sản xuất nước mắt, nếu tuyến này bị teo đi hoặc bị cắt bỏ do khối u, con mắt sẽ hoàn toàn khô héo và mù lòa ngay lập tức do không còn nguồn cung cấp nước".
- Bằng chứng Giải phẫu sinh lý đập tan lầm tưởng: Đây là một sai lầm về phân chia chức năng giải phẫu. Giáo trình Khoa học Cơ bản và Lâm sàng (BCSC) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) khẳng định cực kỳ rõ ràng: Nhãn cầu không bị khô héo khi mất tuyến lệ chính. Bằng chứng sinh lý học cho thấy, lượng nước mắt cơ bản do các tuyến lệ phụ Krause và Wolfring tiết ra là hoàn toàn đủ để duy trì độ ẩm tối thiểu và bảo vệ sự sống của biểu mô giác mạc trong điều kiện sinh hoạt bình thường. Việc mất đi tuyến lệ chính chỉ làm mất đi khả năng "khóc thành dòng" hoặc trào nước mắt khi có bụi bay vào, chứ không tước đoạt môi trường thủy dịch cơ bản của bề mặt nhãn cầu. Tuy nhiên, nếu sinh thiết hoặc phẫu thuật không cẩn thận làm tổn thương thùy mi của tuyến lệ chính, bác sĩ sẽ vô tình cắt đứt luôn hệ thống ống dẫn của thùy ổ mắt đi xuyên qua nó, làm vô hiệu hóa toàn bộ cấu trúc tuyến lệ chính.
7.1.2. Hệ thống phân phối: Động lực học màng phim và cơ chế "Bơm lệ" (Lacrimal Pump)
- (1) Ví dụ: Quá trình chớp mắt vận hành hoàn hảo giống như sự kết hợp giữa cần gạt nước của ô tô và một chiếc máy hút chân không. Mi mắt trên là thanh gạt nước, quét qua lại để tráng đều một lớp màng nước mỏng trên kính chắn gió (giác mạc). Ở góc kính, một máy hút chân không mini liên tục hoạt động theo từng nhịp gạt, hút sạch phần nước đọng để tránh kính bị ngập úng.
- (2) Phân tích:
- Về mặt chức năng cơ học, nước mắt sau khi được tiết ra không nằm yên một chỗ mà được trải đều trên giác mạc, sau đó bị dồn về phía góc trong của mắt (góc mũi) tạo thành hồ tiêu lệ (Lacrimal lake).
- Bản chất giải phẫu học của Bơm lệ: Để đẩy lượng nước này chui vào hệ thống đường ống chật hẹp, tự nhiên thiết kế một hệ thống bơm thủy động lực học vô cùng tinh vi gọi là Bơm lệ (Lacrimal pump). Cốt lõi của hệ thống này là cơ Horner (Pars lacrimalis - một phần sâu của cơ vòng mi). Khi chúng ta nhắm mắt (chớp mắt), cơ Horner co rút lại, tạo ra một lực kéo trực tiếp làm phình to thành ngoài của túi lệ (Lacrimal sac). Sự giãn nở đột ngột của túi lệ tạo ra áp lực âm (sức hút chân không) bên trong lòng túi, hút mạnh mẽ dòng nước mắt từ hồ tiêu lệ chui qua điểm lệ để vào trong túi lệ. Khi mi mắt mở ra, cơ Horner thả lỏng, túi lệ xẹp lại, tạo ra áp lực dương đẩy nước mắt trôi tụt xuống dưới ống lệ mũi.
- (3) Phản biện + ví dụ phản biện:
- Lầm tưởng phổ biến: Rất nhiều người nghĩ rằng nước mắt tự nhiên chảy lọt vào trong các lỗ dẫn lưu ở góc mắt đơn thuần là do "trọng lực", giống như nước mưa rơi trên mái nhà tự động lăn xuống phễu thu nước ở chỗ trũng nhất.
- Bằng chứng Cơ sinh học đập tan lầm tưởng: Nếu chỉ dựa vào trọng lực, nước mắt sẽ vĩnh viễn không thể chui lọt qua những đường ống mao dẫn với kích thước chỉ 0.3mm. Bằng chứng lâm sàng từ hệ thần kinh sọ não đã bác bỏ thuyết trọng lực thụ động này: Đối với những bệnh nhân bị liệt dây thần kinh sọ số VII (Liệt mặt ngoại biên), cơ vòng mi và cơ Horner của họ bị tê liệt hoàn toàn. Ở những bệnh nhân này, mặc dù hệ thống đường ống dẫn lưu (túi lệ, ống lệ mũi) hoàn toàn thông thoáng, không có bất kỳ rào cản vật lý nào, nhưng nước mắt vẫn trào ra ngoài má (Triệu chứng chảy nước mắt sống - Epiphora). Sự vắng mặt của Bơm lệ làm triệt tiêu lực hút chân không chủ động, minh chứng tuyệt đối rằng quá trình dẫn lưu nước mắt là một công việc tiêu tốn năng lượng co cơ, chứ không phải là sự rơi tự do của chất lỏng.
7.1.3. Cấu trúc đường dẫn lưu: Từ điểm lệ đến khoang mũi dưới
- (1) Ví dụ: Cấu trúc này giống hệt một hệ thống cống ngầm thoát nước sinh hoạt của tòa nhà. Nó bao gồm hai miệng cống thu nước trên sàn (điểm lệ), dẫn vào các đường ống ngang trên trần (tiểu quản lệ), tập trung về một bể chứa gom nước (túi lệ), và cuối cùng xả qua một đường ống cái thẳng đứng (ống lệ mũi) đổ thẳng xuống tầng hầm (khoang mũi).
- (2) Phân tích:
- Về mặt giải phẫu định khu, hệ thống đường ống dẫn lưu nước mắt được cấu tạo bởi 4 trạm nối tiếp nhau. Đầu tiên là Điểm lệ (Lacrimal punctum), bao gồm một điểm lệ trên và một điểm lệ dưới, là hai lỗ thoát nước cực nhỏ (đường kính 0.3mm) nằm ở đỉnh của nhú lệ tại góc trong mi mắt.
- Từ điểm lệ, nước mắt đi vào Tiểu quản lệ (Lacrimal canaliculus). Các tiểu quản này đi thẳng xuống 2mm, sau đó bẻ gập ngang 90 độ, chạy dọc sát bờ mi thêm khoảng 8mm, trước khi tiểu quản trên và dưới nhập lại thành một Tiểu quản chung (Common canaliculus).
- Nước mắt tiếp tục chảy vào Túi lệ (Lacrimal sac) nằm gọn trong hố lệ xương của thành trong ổ mắt. Từ túi lệ, dòng nước đổ thẳng đứng xuống Ống lệ mũi (Nasolacrimal duct) dài khoảng 12mm, đâm xuyên qua xương hàm trên. Điểm tận cùng của hệ thống này là ngách mũi dưới (Inferior meatus) bên trong hốc mũi. Ngay tại cửa xả này, tồn tại một nếp gấp niêm mạc hoạt động như một van một chiều gọi là Van Hasner (Valve of Hasner), ngăn không cho không khí và dịch nhầy từ mũi trào ngược lên mắt khi chúng ta xì mũi.
- (3) Phản biện + ví dụ phản biện:
- Lầm tưởng phổ biến: Hầu hết người bình thường đều tự lý giải hiện tượng "sụt sịt mũi khi khóc" là do cảm xúc buồn bã kích hoạt cơ thể tiết ra nhiều dịch nhầy (nước mũi) một cách độc lập với mắt, họ cho rằng mũi đang tự "khóc" chung với mắt.
- Bằng chứng Giải phẫu học đập tan lầm tưởng: Hiện tại chưa có guideline cụ thể từ các tổ chức chuẩn mực về hiện tượng sinh lý thường ngày này, nhưng các y văn giải phẫu học khẳng định minh bạch sự thật vật lý đằng sau nó: Chất lỏng chảy ra từ mũi khi bạn khóc thực chất chính là nước mắt. Như giải phẫu đường đi đã chứng minh ở trên, điểm kết thúc của đường ống lệ mũi xả trực tiếp vào ngách mũi dưới. Khi cảm xúc kích hoạt tuyến lệ chính tiết ra một lượng nước mắt khổng lồ, hồ tiêu lệ tràn ngập, Bơm lệ hoạt động hết công suất đẩy khối nước này tống thẳng xuống khoang mũi. Nước mắt hòa trộn với niêm dịch tại ngách mũi dưới và chảy ra ngoài lỗ mũi. Đây hoàn toàn là quá trình xả nước vật lý của hệ thống dẫn lưu từ trên nhãn cầu xuống, chứ không phải khoang mũi tự sản xuất ra dịch lỏng đó do cảm xúc.
