[6.3] Mối liên quan giữa dinh dưỡng không hợp lý và các bệnh lý mắt mạn tính.

6.3.1 Thiếu hụt Vitamin A nghiêm trọng và tiến trình nhuyễn giác mạc (Keratomalacia) trong hội chứng khô mắt mạn tính

• (1) Ví dụ: Về mặt cơ học, bề mặt nhãn cầu hoạt động giống như một lớp sơn ẩm mượt cần được tưới nước và giữ ẩm liên tục. Sự thiếu hụt trầm trọng nhóm vi chất nền tảng giống như việc cắt đứt hoàn toàn nguồn nước và hóa chất giữ ẩm; khiến "lớp sơn" giác mạc từ chỗ bóng bẩy, trơn láng biến thành một vùng đất khô cằn, nứt nẻ, tế bào bong tróc từng mảng và cuối cùng "tan chảy" thành một vũng bùn lỏng lẻo.
• (2) Phân tích: Khi cơ thể thiếu hụt Vitamin A (Retinol) do chế độ dinh dưỡng nghèo nàn, quá trình biệt hóa biểu mô (epithelial differentiation) trên bề mặt nhãn cầu bị đình trệ và sai lệch hoàn toàn. Tại kết mạc, các tế bào hình đài (goblet cells) - vốn làm nhiệm vụ tiết ra lớp nhầy (mucin) để neo giữ màng nước mắt - bị tiêu biến mất. Tiếp đó, hiện tượng dị sản vảy (squamous metaplasia) xảy ra, biến lớp biểu mô niêm mạc mỏng manh thành một lớp sừng hóa thô ráp vô chức năng. Về mặt triệu chứng lâm sàng, bệnh nhân phàn nàn về tình trạng quáng gà (nyctalopia) và khô rát mắt tột độ; tuy nhiên, bản chất giải phẫu học bên dưới là lớp biểu mô đang bong tróc diện rộng, và nếu tiến triển nặng, các enzyme collagenase nội sinh sẽ được giải phóng, tiêu ngót toàn bộ lớp collagen của nhu mô giác mạc, dẫn đến hiện tượng nhuyễn giác mạc (giác mạc bị hoại tử lỏng và thủng vỡ).
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Bệnh nhân thường mang một lầm tưởng rất phổ biến rằng: "Hiện tượng mắt khô rát, nhìn mờ về chiều tối chỉ là do làm việc máy tính quá mức hoặc do cơ thể mệt mỏi thiếu ngủ, chỉ cần nhắm mắt nghỉ ngơi vài ngày là tự khỏi". Giải phẫu sinh lý học nhãn khoa đập tan lầm tưởng này: Giấc ngủ hoàn toàn không thể tổng hợp ra phân tử Retinol. Vitamin A là nguyên liệu bắt buộc để gắn kết với opsin tạo thành rhodopsin - sắc tố quang cực kỳ quan trọng của tế bào que ở võng mạc, đồng thời duy trì sự sống còn của tế bào hình đài. Khi bệnh nhân trì hoãn bổ sung vi chất và ỷ lại vào việc "nghỉ ngơi", tế bào que võng mạc đang chết dần, bề mặt giác mạc đang sừng hóa không thể tự đảo ngược, cuối cùng dẫn đến mù lòa vĩnh viễn do sẹo giác mạc hoặc thủng nhãn cầu.
• Bằng chứng y khoa: Cơ chế dị sản vảy và hoại tử cấu trúc nhu mô giác mạc do thiếu Retinol được định chuẩn chi tiết trong các Hướng dẫn về Bệnh khô mắt do thiếu dinh dưỡng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hội đồng Nhãn khoa Quốc tế (ICO).

6.3.2 Chế độ ăn nghèo vi chất chống oxy hóa và sự tăng tốc của bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related Macular Degeneration - AMD)

• (1) Ví dụ: Vùng hoàng điểm ở võng mạc có thể được ví như một tấm cảm biến máy ảnh tinh vi siêu việt, trong đó sắc tố hoàng điểm đóng vai trò là một lớp kính lọc tia cực tím và ánh sáng xanh. Khi chế độ ăn thiếu hụt các chất chống oxy hóa, lớp kính lọc này mỏng dần và biến mất, để mặc cho các tia sáng mang năng lượng cao bắn phá trực tiếp, làm cháy xém và làm hỏng vĩnh viễn hàng triệu điểm ảnh trên tấm cảm biến.
• (2) Phân tích: Tại vùng hoàng điểm, các carotenoid (đặc biệt là Lutein và Zeaxanthin) tập trung với mật độ cực cao để tạo thành sắc tố hoàng điểm (macular pigment). Khi chế độ dinh dưỡng không cung cấp đủ Lutein, Zeaxanthin, Kẽm và các Vitamin C, E, màng lưới bảo vệ chống oxy hóa của mắt bị sụp đổ. Áp lực oxy hóa (oxidative stress) từ hoạt động thị giác tạo ra các gốc tự do (ROS) tấn công trực tiếp vào ty thể của tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelium - RPE). Tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) mất khả năng dọn dẹp rác thải lipofuscin, dẫn đến sự đùn đẩy cặn bã xuống bên dưới và làm phân cắt màng Bruch. Chức năng thị lực trung tâm có thể bị méo mó, mờ đục hoặc xuất hiện ám điểm (vùng đen) ở giữa tầm nhìn; nhưng bản chất giải phẫu thực sự là diện tích các mô thần kinh cực kỳ quan trọng tại hoàng điểm đang teo đi vĩnh viễn (teo bản đồ) hoặc kích thích tăng sinh các tân mạch hắc mạc dễ vỡ.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Rất nhiều bệnh nhân cao tuổi và người nhà ôm giữ lầm tưởng tai hại: "Khi mắt mờ do thoái hóa điểm vàng từ việc ăn uống thiếu chất, tôi chỉ cần xin bác sĩ mổ thay thủy tinh thể (phẫu thuật Phaco) hoặc bắn tia laser là mắt sẽ tự nhiên sáng rõ trở lại như thanh niên". Sự thật giải phẫu học phản bác kịch liệt điều này: Đục thủy tinh thể và thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD) là hai bệnh lý nằm ở hai cấu trúc giải phẫu hoàn toàn khác biệt. Hoàng điểm là mô thần kinh trung ương thuộc võng mạc. Một khi tế bào nón và tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) đã chết hoại tử do thiếu hụt vi chất chống oxy hóa lâu ngày, KHÔNG CÓ bất kỳ cuộc phẫu thuật thay thế thấu kính nhân tạo nội nhãn (IOL) hay phương pháp chiếu tia laser nào có thể "tạo ra" tế bào thần kinh mới để bù đắp. Bệnh nhân sẽ vĩnh viễn mang một điểm mù ở chính giữa tầm nhìn.
• Bằng chứng y khoa: Mối tương quan định lượng giữa sự thiếu hụt vi chất và tốc độ hoại tử tế bào RPE đã được chứng minh rạch ròi qua Thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm quy mô lớn về Bệnh mắt liên quan đến tuổi tác (AREDS và AREDS2) do Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (NEI) triển khai.

6.3.3 Thiếu hụt vi khoáng, nhóm Vitamin B và bệnh lý thần kinh thị giác nhiễm độc - dinh dưỡng (Toxic-Nutritional Optic Neuropathy)

• (1) Ví dụ: Dây thần kinh thị giác hoạt động như một bó cáp quang viễn thông bao gồm hơn một triệu lõi dây, truyền tín hiệu hình ảnh từ mắt lên não bộ; và ty thể bên trong các tế bào chính là những trạm phát điện siêu nhỏ. Việc thiếu hụt nghiêm trọng nhóm Vitamin B giống như việc cắt đứt nguồn nhiên liệu của các trạm phát điện này, khiến các trạm cạn kiệt năng lượng, chập cháy và hệ thống cáp quang vĩnh viễn đứt gãy tín hiệu.
• (2) Phân tích: Bệnh lý thần kinh thị giác nhiễm độc - dinh dưỡng thường khởi phát do chế độ ăn quá mất cân bằng, tình trạng suy dinh dưỡng, ăn chay trường thiếu kiểm soát y khoa, hoặc ở người nghiện rượu làm giảm hấp thu dinh dưỡng. Sự thiếu hụt trực tiếp Vitamin B12 (Cobalamin), Vitamin B1 (Thiamine) hoặc Acid Folic làm tê liệt chu trình phosphoryl hóa oxy hóa (oxidative phosphorylation) bên trong ty thể của các tế bào hạch võng mạc (Retinal Ganglion Cells). Bó sợi thần kinh gai - hoàng điểm (papillomacular bundle) là cấu trúc đòi hỏi năng lượng ATP cao nhất để duy trì thị lực trung tâm, do đó chúng chịu tổn thương đầu tiên. Chức năng thị giác biểu hiện bằng sự giảm thị lực đều ở hai mắt kèm theo mù màu (rối loạn sắc giác); nhưng bản chất giải phẫu học là sự chết rụng (apoptosis) hàng loạt của các sợi trục dây thần kinh thị giác, và lớp vỏ myelin bao bọc quanh sợi trục không thể được tổng hợp dẫn đến thoái hóa nốt.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Một lầm tưởng trầm trọng trong cộng đồng là tư duy: "Người ăn chay trường hoặc người uống nhiều rượu bị mờ mắt là do nóng gan, độc tố từ gan bốc lên mắt, chỉ cần sắc các loại thuốc lá nam giải độc gan uống là mắt sẽ tự sáng ra". Bác sĩ nhãn khoa và thần kinh học phản bác tư duy này bằng bằng chứng sinh hóa tế bào: Nguyên nhân cốt lõi gây mù lòa trong trường hợp này là sự hoại tử bó sợi trục thần kinh do thiếu hụt trực tiếp nguyên liệu sinh học (Vitamin B12) để tạo myelin và ATP, chứ không phải một loại "hơi nóng" vô hình nào đó. Các loại lá cây hay bài thuốc "giải độc gan" truyền miệng hoàn toàn không chứa Vitamin B12 (do Vitamin B12 chủ yếu có nguồn gốc động vật hoặc men vi sinh chuyên biệt). Nếu bệnh nhân từ chối can thiệp y khoa (như tiêm Vitamin B12 liều cao), toàn bộ gai thị sẽ teo nhợt (optic atrophy) dẫn đến mù lòa không thể đảo ngược.
• Bằng chứng y khoa: Sinh lý bệnh học của tổn thương sợi trục dây thần kinh thị giác do cạn kiệt ty thể vì thiếu hụt Vitamin nhóm B được quy định rõ trong Hướng dẫn thực hành lâm sàng về Bệnh lý Thần kinh Nhãn khoa (Neuro-Ophthalmology) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO).

6.3.4. CẢNH BÁO HẬU QUẢ CỘNG DỒN DÀI HẠN

Phần A (Góc độ chuyên môn):

• Tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng mạn tính sẽ dẫn đến teo mỏng lớp sợi thần kinh võng mạc và chết rụng tế bào hạch vĩnh viễn [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
• Sự vắng mặt của các chất chống oxy hóa làm phân cắt cấu trúc màng Bruch và thoái hóa teo bản đồ ở hoàng điểm [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
• Cơ chế của hậu quả cộng dồn này xuất phát từ tình trạng thiếu hụt năng lượng ATP tại ty thể, quá trình stress oxy hóa không được trung hòa và sự dị sản vảy tế bào biểu mô diễn ra liên tục, lặp đi lặp lại hàng ngày.
• Tiến trình suy giảm và hoại tử cấu trúc chuyên môn này diễn ra vô cùng âm thầm trong nhiều tháng đến nhiều năm, không hề gây ra các cơn đau nhức cấp tính tại mắt, khiến bệnh nhân bỏ lỡ cơ hội vàng để bổ sung vi chất.

Phần B (Góc độ tư vấn bệnh nhân):

• Bệnh nhân thường có một suy nghĩ ngụy biện tự trấn an vô cùng nguy hiểm: "Ăn uống thiếu chất một chút không sao, cơ thể sẽ tự điều tiết thích nghi, mắt thi thoảng mờ hoặc khô chỉ là mệt mỏi sinh lý, lúc nào rảnh rỗi tôi uống thêm vài viên dầu cá bổ mắt bán ngoài siêu thị là đủ bù đắp".
• Bác sĩ chuyên khoa nghiêm khắc đập tan sự trì hoãn này: Hệ thống thị giác của bạn KHÔNG THỂ tự sinh ra Vitamin A, Vitamin B12 hay Lutein từ không khí. Sự mờ mắt hay khô nhăn giác mạc mà bạn đang chịu đựng không phải là "mệt mỏi sinh lý", mà chính là lúc các sợi trục dây thần kinh thị giác đang teo lại và tế bào hình đài trên bề mặt mắt đang chết đi vĩnh viễn. Việc tự ý mua vài viên thực phẩm chức năng rẻ tiền trôi nổi hoàn toàn không đủ nồng độ điều trị lâm sàng để vực dậy một hệ thống tế bào đang suy kiệt năng lượng trầm trọng. Khi gai thị thần kinh đã teo nhợt (màu trắng bệch), bạn sẽ vĩnh viễn nằm trong bóng tối mà không có vị bác sĩ nào ghép cho bạn một dây thần kinh mới.
• Bệnh nhân TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC tự ý chẩn đoán "nóng gan" hay "mệt mỏi" để uống các loại lá cây không rõ cơ sở khoa học nhằm chữa mờ mắt. Bạn bắt buộc phải đến ngay cơ sở nhãn khoa có trang bị hệ thống Chụp cắt lớp quang học bóng võng mạc (OCT) và đo Thị trường (Visual Field) để bác sĩ đánh giá chính xác mức độ hoại tử của lớp sợi thần kinh, đồng thời thực hiện xét nghiệm máu định lượng vi chất để có phác đồ tiêm truyền/bổ sung dinh dưỡng nội khoa chuẩn xác nhất.

• [7.1] Uống viên bổ sung vitamin có thay thế được chế độ ăn tốt cho mắt không - So sánh hiệu quả giữa thực phẩm tự nhiên và thực phẩm bổ sung.
• [1.3] Những thực phẩm nào tốt nhất cho sức khỏe mắt - Cơ chế tác động của từng nhóm dưỡng chất lên giác mạc, võng mạc và phim nước mắt.
• [5.1] Mối liên hệ giữa kiểm soát đường huyết và bệnh võng mạc đái tháo đường.