[4.1] Khả năng lây truyền của các dạng viêm bờ mi thường gặp.
[4] Viêm bờ mi có lây không?
Dưới góc độ phân tích khía cạnh dịch tễ và khả năng lây truyền của viêm bờ mi (một vấn đề thường bị cả người bệnh lẫn nhân viên y tế tuyến cơ sở hiểu sai bản chất), tôi sẽ bóc tách vấn đề này dựa trên từng nguyên nhân gây bệnh cụ thể. Khả năng lây nhiễm của viêm bờ mi hoàn toàn phụ thuộc vào đặc tính sinh học của tác nhân cấu thành nên bệnh lý đó, được chia làm các luận điểm độc lập như sau:
4.1.1 Khả năng lây nhiễm chéo của viêm bờ mi trước do vi khuẩn tụ cầu (Staphylococcal blepharitis)
- (1) Ví dụ: Một người bình thường khỏe mạnh đột nhiên thấy hai bờ mi sưng đỏ, ngứa ngáy và xuất hiện các vảy cứng bám chặt ở chân lông mi sau khi dùng chung một chiếc khăn mặt hoặc mượn dùng chung cây chuốt mi (mascara) với một người bạn đang mắc chứng viêm bờ mi do vi khuẩn tụ cầu.
- (2) Phân tích: Tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) và tụ cầu biểu bì (Staphylococcus epidermidis) là các vi khuẩn thường trú trên da người. Tuy nhiên, khả năng lây nhiễm và gây bệnh chéo xảy ra khi tải lượng vi khuẩn vọt lên vượt ngưỡng an toàn và toàn bộ màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn được chuyển vác từ bờ mi của bệnh nhân sang người lành thông qua các vật thể trung gian (fomites) như khăn mặt, vỏ gối hoặc mỹ phẩm trang điểm mắt. Khi màng sinh học vi khuẩn từ vật trung gian cấy trực tiếp vào vùng nang lông mi của người lành, chúng lập tức bám dính vào lớp biểu mô, giải phóng ngoại độc tố và men lipase để thủy phân chất béo tại chỗ. Kết quả chức năng là người bị lây cảm thấy ngứa, cộm và sưng đỏ bờ mi, nhưng bản chất giải phẫu bệnh sâu xa là sự xâm chiếm vi thể ồ ạt của một quần thể vi khuẩn ngoại lai, trực tiếp phá vỡ hàng rào miễn dịch sinh lý tại nang lông mi của vật chủ mới để thiết lập một ổ viêm nhiễm.
- (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Một lầm tưởng cực kỳ tai hại trong cộng đồng là: "Viêm bờ mi do vi khuẩn chỉ lây khi hai người nhìn thẳng vào mắt nhau giống như lây bệnh đau mắt đỏ (viêm kết mạc do virus)". Bằng chứng vi sinh học và sinh lý học phản bác hoàn toàn điều này: Hành động nhìn nhau hoàn toàn không có khả năng trao đổi bất kỳ hạt vi khuẩn nào. Vi khuẩn tụ cầu có trọng lượng phân tử lớn và không có cơ chế phát tán qua khí dung (aerosol) trong không khí như virus đường hô hấp hay virus Adeno. Tụ cầu bắt buộc phải cần một phương tiện vận chuyển cơ học trực tiếp (như ngón tay dụi mắt, khăn lau, cọ trang điểm) để vượt qua khoảng cách vật lý. Việc chỉ che chắn mắt bằng kính râm khi tiếp xúc nhưng lại vô tư dùng chung khăn tắm mới chính là con đường đưa hàng triệu tế bào vi khuẩn vượt qua rào cản không gian để cấy thẳng vào lớp mô đệm nang lông mi của người lành, khởi phát quá trình hoại tử tế bào sừng.
4.1.2 Cơ chế lây truyền trực tiếp của viêm bờ mi do ký sinh trùng rận mi (Demodex blepharitis)
- (1) Ví dụ: Hai vợ chồng hoặc mẹ con ngủ chung một giường, thường xuyên cọ xát da mặt vào nhau hoặc áp mặt chung lên một chiếc gối ngủ. Vài tháng sau, cả hai đều đến phòng khám nhãn khoa với chung một bệnh cảnh: ngứa bờ mi dữ dội về đêm, rụng lông mi và xuất hiện hàng loạt các bọc sáp hình ống (cylindrical dandruff) bao quanh chân các sợi lông mi.
- (2) Phân tích: Rận mi Demodex (bao gồm Demodex folliculorum cư trú ở nang lông và Demodex brevis cư trú sâu ở tuyến bã nhờn) là ký sinh trùng bắt buộc (obligate parasite) trên cơ thể con người. Khác với vi khuẩn vô tri, rận mi là những sinh vật sống di động. Khả năng lây truyền của viêm bờ mi do Demodex xảy ra qua sự tiếp xúc cơ học da kề da trực tiếp, hoặc tiếp xúc với đồ vải lanh (ga giường, vỏ gối) có chứa ký sinh trùng trưởng thành đang bò. Về mặt đặc tính giải phẫu và tập tính, rận mi Demodex sợ ánh sáng (photophobia), chúng không có cánh, không bay nhảy mà chỉ bò chậm chạp trên bề mặt da vào ban đêm để tìm bạn tình giao phối. Khi có sự cọ xát vật lý giữa da người bệnh và da người lành, rận trưởng thành sẽ bò từ hệ thống nang lông của bệnh nhân, băng qua cầu nối vật lý để di cư sang hệ thống bờ mi của vật chủ mới. Triệu chứng cơ năng là cảm giác ngứa ngáy như có kiến bò ở rễ lông mi, nhưng bản chất sinh lý bệnh chính là sự di cư cơ học, cắm rễ và đục khoét lớp tế bào biểu mô nang lông mi của ký sinh trùng sống để duy trì chu kỳ sinh sản tại cơ thể mới. Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Ưu tiên (PPP) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) nhấn mạnh tính chất lây nhiễm bầy đàn của bệnh lý rận mi trong cùng một không gian sinh hoạt kín.
- (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Bệnh nhân thường mang một lầm tưởng đầy tự ái: "Chỉ những người ở bẩn, không chịu rửa mặt mới bị lây rận mi Demodex, tôi rửa mặt bằng xà phòng đắt tiền ngày hai lần thì tuyệt đối không thể bị lây rận mi từ chồng/vợ tôi được". Phản biện bằng bằng chứng giải phẫu học sinh lý: Rận mi Demodex sở hữu một lớp vỏ kitin siêu bền vững chống lại các hóa chất làm sạch thông thường. Hơn nữa, cấu trúc giải phẫu rễ lông mi có một lỗ nang lông hẹp đi sâu xuống dưới bề mặt sụn mi. Vào ban ngày, rận mi chui tọt và bám chặt bằng các vuốt nhọn ở đáy nang lông mi, nơi xà phòng rửa mặt thông thường hoàn toàn không thể len lỏi tới và không thể tiêu diệt được chúng. Việc lây nhiễm không phụ thuộc vào tần suất dùng xà phòng bề mặt da ban ngày, mà phụ thuộc vào việc quần thể rận mi đã bò sang mặt bạn vào ban đêm và chui sâu vào nang lông trước khi bạn kịp rửa mặt vào sáng hôm sau hay chưa. Do đó, người vệ sinh cá nhân cực kỳ sạch sẽ vẫn hoàn toàn bị lây nhiễm viêm bờ mi Demodex nếu tiếp xúc vật lý trực tiếp với người mang mầm bệnh tải lượng cao.
4.1.3 Bản chất vô khuẩn và sự nhầm lẫn về lây nhiễm của viêm bờ mi tiết bã nhờn (Seborrheic blepharitis)
- (1) Ví dụ: Một nam thanh niên bị viêm bờ mi thể tiết bã nhờn, hai mí mắt lúc nào cũng đỏ ửng, sưng nề và bết dính các vảy mỡ bóng loáng. Các đồng nghiệp trong văn phòng hoảng sợ, yêu cầu anh phải đeo kính kín hoặc xin nghỉ làm vì sợ lây lan "bệnh đau mắt", dù suốt nhiều năm làm chung phòng, không có ai trong số đồng nghiệp bị lây bất kỳ triệu chứng nào.
- (2) Phân tích: Trái ngược hoàn toàn với hai thể viêm bờ mi kể trên, bản chất giải phẫu bệnh của viêm bờ mi tiết bã nhờn không bắt nguồn từ một tác nhân vi sinh vật ngoại lai. Đây là một biểu hiện tại mắt của bệnh lý rối loạn chuyển hóa bã nhờn toàn thân (seborrheic dermatitis). Cơ chế sinh lý cốt lõi là sự hoạt động phì đại và tăng tiết quá mức của hệ thống tuyến Zeis, tuyến Moll và tuyến bã nhờn xung quanh lông mi. Thay vì sản xuất ra lipid bình thường, các tuyến này tiết ra một lượng mỡ bất thường, ứ đọng lại dọc theo bờ mi. Sự sưng đỏ và tiết dịch này hoàn toàn là một phản ứng viêm vô khuẩn, được kích hoạt bởi sự kích ứng hóa học của các acid béo tự do nội sinh do mỡ phân hủy, chứ không hề có mặt của mầm bệnh ngoại lai. Triệu chứng cơ năng trên bờ mi trông có vẻ "đang rỉ dịch viêm nhiễm", nhưng bản chất cấu trúc mô học chỉ là sự giãn mạch do viêm hóa học nội tại, hoàn toàn không chứa tế bào vi khuẩn hay virus nào có khả năng nhân lên và lây truyền cho người khác.
- (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Một lầm tưởng phổ biến mang tính định kiến xã hội là: "Bất kỳ tình trạng bờ mi nào sưng đỏ, chảy dịch rỉ mắt và có vảy đều là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, cần phải xịt cồn sát khuẩn mọi bề mặt tiếp xúc và cách ly bệnh nhân tuyệt đối". Phản biện bằng nền tảng sinh lý bệnh học: Sự sưng đỏ (erythema) trong viêm bờ mi tiết bã nhờn đơn thuần là do đáp ứng mạch máu tại chỗ đối với quá trình toan hóa môi trường bã nhờn của chính bệnh nhân đó. Không có bất kỳ vi khuẩn, bào tử nấm hay virus nào có thể phát tán từ mắt bệnh nhân sang mắt người lành qua không khí hay vật dụng. Hướng dẫn của Đại học Nhãn khoa Hoàng gia Anh (RCOphth) xác định rõ các thể viêm bờ mi do rối loạn chuyển hóa bã nhờn là bệnh lý thể tạng cá nhân. Việc cách ly xã hội một bệnh nhân viêm bờ mi tiết bã nhờn là hành vi vô nghĩa về mặt dịch tễ học, xuất phát từ sự nhầm lẫn cảm tính về thị giác thay vì dựa trên bằng chứng vi sinh vật học nhãn khoa.
4.1.4. CẢNH BÁO HẬU QUẢ CỘNG DỒN DÀI HẠN
- A. Góc độ chuyên môn:
- Hành vi lơ là phòng tránh lây nhiễm chéo trong sinh hoạt sẽ dẫn đến các hậu quả cấu trúc nghiêm trọng: Bùng phát vòng xoắn tái nhiễm tuần hoàn (Ping-pong infection) [HẬU QUẢ TÍCH LŨY], Sản sinh chủng vi khuẩn kháng đa thuốc tại nhãn cầu [HẬU QUẢ TÍCH LŨY], Phá hủy xơ hóa vĩnh viễn cấu trúc tuyến Meibomius của toàn bộ các thành viên trong gia đình [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
- Cơ chế phá hủy tích lũy: Việc các thành viên trong một gia đình hoặc nhóm sinh hoạt chung liên tục dùng chung khăn mặt, gối ngủ, hoặc mỹ phẩm sẽ thiết lập một con đường vận chuyển vi khuẩn và ký sinh trùng khép kín không bao giờ dứt. Một bệnh nhân vừa được điều trị khỏi sẽ ngay lập tức bị tái nhiễm từ chiếc gối dính đầy trứng rận Demodex của người ngủ cùng. Đáng sợ hơn, quá trình trao đổi mầm bệnh liên tục này kết hợp với việc các thành viên lạm dụng dùng chung một lọ thuốc nhỏ mắt kháng sinh mua ngoài hiệu thuốc sẽ tạo áp lực chọn lọc sinh học, tạo ra các chủng vi khuẩn tụ cầu đột biến kháng mọi loại kháng sinh nhãn khoa tại chỗ. Phản ứng viêm bờ mi không bao giờ được dập tắt triệt để, hệ thống bạch cầu liên tục tiết ra enzyme phá hủy cấu trúc sụn mi, dẫn đến teo vĩnh viễn hệ thống bài tiết nước mắt của toàn bộ những người dùng chung vật dụng.
- Tiến trình suy giảm chuyên môn này kéo dài âm thầm từ nhiều tháng đến nhiều năm, biến một tình trạng nhiễm trùng bờ mi cấp tính đơn giản thành một bệnh lý suy nhược thị giác mạn tính tập thể.
- B. Góc độ tư vấn bệnh nhân:
- Ví dụ về sự chủ quan (Sai lầm phổ biến): Người bệnh thường tự ngụy biện rằng: "Người trong một nhà dùng chung khăn mặt, chung lọ mascara hay ngủ chung gối là sự gắn kết tình cảm bình thường. Nếu chẳng may lây ngứa mắt cho nhau thì chỉ cần lấy lọ thuốc nhỏ mắt kháng sinh của người này nhỏ chung cho người kia vài giọt là cả nhà sẽ cùng khỏi bệnh".
- Phản biện đanh thép: Bác sĩ nghiêm khắc cảnh báo rằng sự tiện lợi mù quáng này chính là hành vi tự hủy hoại cấu trúc thị giác của cả gia đình bạn. Việc dùng chung lọ mascara hay khăn mặt không thể hiện tình cảm, mà đó là hành động trực tiếp cấy trứng của ký sinh trùng rận mi và màng bọc vi khuẩn tàn phá vào thẳng mí mắt của người thân. Hơn thế nữa, việc dùng chung thuốc nhỏ mắt đang biến chính ngôi nhà của bạn thành một lò ấp vi khuẩn siêu kháng thuốc. Hậu quả tàn khốc là tuyến tiết mỡ bảo vệ giác mạc của tất cả những người dùng chung đồ vật sẽ bị xơ hóa và chết dần chết mòn. Đến một lúc nào đó, toàn bộ gia đình bạn sẽ phải đối mặt với tình trạng viêm loét giác mạc mạn tính, nhìn mờ nhòe đau đớn mà không một loại thuốc kháng sinh nhỏ mắt nào trên thị trường có thể tiêu diệt được vi khuẩn do chúng đã lờn mọi loại thuốc.
- Lời khuyên hành động: TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC dùng chung khăn lau mặt, vỏ gối, cọ trang điểm, mỹ phẩm vùng mắt hay bất kỳ lọ thuốc nhỏ mắt nào với bất kỳ ai, kể cả người thân thiết nhất. Bắt buộc phải cá nhân hóa 100% các đồ dùng tiếp xúc với vùng mắt. Đồng thời, phải giặt vỏ gối và luộc sôi khăn mặt định kỳ ở nhiệt độ cao (trên 60 độ C) để cắt đứt vĩnh viễn chuỗi lây truyền mầm bệnh tích lũy chết người này.
