[8.3] Hậu quả của thiếu hụt dinh dưỡng đối với mắt trẻ em.

8.3.1 Thiếu hụt Vitamin A (Retinol) và tiến trình phá hủy biểu mô gây Nhuyễn giác mạc (Keratomalacia)

• (1) Ví dụ: Bề mặt giác mạc của trẻ em giống như một lớp kính chắn gió sinh học cần được tưới nước và phủ một lớp sáp bảo vệ liên tục để duy trì độ trong suốt. Việc tước đoạt Vitamin A giống như hành động cắt đứt hoàn toàn nguồn cung cấp sáp và nước; khiến "lớp kính" từ chỗ bóng bẩy biến thành một vùng đất khô cằn, nứt nẻ, tế bào bong tróc từng mảng, và cuối cùng toàn bộ lớp kính đó "tan chảy" thành một vũng bùn lỏng lẻo.
• (2) Phân tích: Trẻ em suy dinh dưỡng thiếu hụt Vitamin A nghiêm trọng sẽ phải đối mặt với sự sụp đổ của toàn bộ quá trình biệt hóa biểu mô (epithelial differentiation) trên bề mặt nhãn cầu. Tại kết mạc, sự vắng mặt của Retinol làm các tế bào hình đài (goblet cells) - vốn làm nhiệm vụ tiết ra lớp nhầy (mucin) để neo giữ màng nước mắt - bị tiêu biến hoàn toàn. Tiếp theo, hiện tượng dị sản vảy sừng hóa (squamous metaplasia) xuất hiện, biến lớp biểu niêm mạc mỏng manh thành một lớp sừng thô ráp (dấu hiệu vệt Bitot). Về mặt triệu chứng lâm sàng, ban đầu trẻ chỉ biểu hiện quáng gà (nyctalopia) và hay dụi mắt; nhưng bản chất giải phẫu bệnh bên dưới là lớp biểu mô giác mạc đang hoại tử diện rộng. Khi lớp biểu mô sụp đổ, các enzyme collagenase nội sinh được giải phóng ồ ạt, tiêu ngót toàn bộ mạng lưới collagen của nhu mô giác mạc, dẫn đến hiện tượng nhuyễn giác mạc (giác mạc bị hoại tử lỏng) và thủng nhãn cầu.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Rất nhiều phụ huynh bám víu vào lầm tưởng ngây thơ: "Trẻ con hay chớp mắt, dụi mắt, lòng trắng có vệt bọt mờ mờ chắc là do xem tivi điện thoại nhiều gây mỏi mắt, chỉ cần mua chai nước muối sinh lý hoặc thuốc nhỏ mắt thông thường về rỏ vài hôm, kết hợp cấm xem tivi là mắt con sẽ tự khỏi". Giải phẫu sinh lý học nhãn khoa đập tan lầm tưởng này: Nước muối sinh lý hay việc nghỉ ngơi hoàn toàn KHÔNG THỂ tổng hợp ra phân tử Retinol hay tái tạo lại các tế bào hình đài đã chết. Sự khô rát và vệt bọt (vệt Bitot) mà phụ huynh thấy chính là mảng tế bào chết đang sừng hóa. Nếu trì hoãn việc bổ sung Vitamin A liều cao theo phác đồ y khoa và ỷ lại vào thuốc nhỏ mắt ngoài hiệu thuốc, giác mạc của trẻ sẽ chính thức bị thủng. Thủy dịch và các cấu trúc nội nhãn như mống mắt sẽ phòi ra ngoài, vi khuẩn xâm nhập gây viêm mủ toàn nhãn (panophthalmitis), khiến trẻ vĩnh viễn mù lòa và phải múc bỏ nhãn cầu.
• Bằng chứng y khoa: Cơ chế dị sản vảy, hoại tử nhu mô giác mạc và phác đồ cấp cứu nhãn khoa do thiếu hụt Vitamin A ở trẻ em được quy định vô cùng nghiêm ngặt trong Hướng dẫn phòng chống bệnh Khô mắt (Xerophthalmia) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

8.3.2 Thiếu hụt vi chất thần kinh (DHA, Vitamin B) và sự hình thành sẹo Nhược thị (Amblyopia) trong cửa sổ linh hoạt thị giác

• (1) Ví dụ: Quá trình xây dựng mạng lưới thần kinh thị giác từ mắt lên vỏ não ở trẻ dưới 6 tuổi giống như việc đổ bê tông móng cho một tòa nhà cao tầng. DHA và các vi chất thần kinh chính là cốt thép. Nếu phụ huynh cung cấp một chế độ ăn nghèo nàn thiếu cốt thép, nền móng sẽ đông cứng lại trong trạng thái nứt toác, ọp ẹp. Khi khối bê tông (cửa sổ linh hoạt thị giác) đã khô cứng sau 8 tuổi, mọi nỗ lực nhét thêm cốt thép vào đều trở nên vô nghĩa, tòa nhà thị giác sẽ vĩnh viễn bị giới hạn công năng.
• (2) Phân tích: Giai đoạn từ sơ sinh đến 6 tuổi là "cửa sổ linh hoạt thị giác" (visual plasticity), thời điểm vỏ não thị giác (visual cortex) học cách phân tích tín hiệu hình ảnh. Quá trình này đòi hỏi một lượng khổng lồ Acid Docosahexaenoic (DHA) để biệt hóa màng tế bào thụ thể quang, và Vitamin nhóm B để tế bào thần kinh đệm (oligodendrocytes) tổng hợp lớp màng myelin bọc quanh sợi trục. Khi chế độ ăn của trẻ thiếu hụt nghiêm trọng các vi chất này, tốc độ dẫn truyền điện thế gợi thị giác (VEP) bị chậm trễ và méo mó. Vỏ não thị giác liên tục nhận được những tín hiệu mờ nhạt, nhiễu loạn. Để tự bảo vệ, vỏ não sẽ khởi động cơ chế "ức chế chủ động", từ chối nhận tín hiệu từ đôi mắt bị thiếu chất. Về mặt lâm sàng, nhãn cầu trông có vẻ hoàn toàn bình thường, nhưng bản chất giải phẫu học thần kinh là các khớp thần kinh (synapses) tại thể gối ngoài (lateral geniculate nucleus) và thùy chẩm đang bị teo nhỏ và không thể kết nối. Hệ quả là trẻ rơi vào tình trạng nhược thị (amblyopia) chức năng.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Lầm tưởng kinh điển nhất của các bậc làm cha mẹ là tư duy: "Trẻ con kén ăn thịt cá, nhỡ mắt có kém đi, nhìn mờ thì sau này lớn lên đưa đi bệnh viện cắt một cặp kính cận hoặc mổ cận là xong, y học giờ hiện đại mổ 15 phút là thị lực lại 10/10". Bác sĩ nhãn khoa nhi khoa nghiêm khắc phản bác sự ngụy biện này bằng ranh giới giữa quang học và thần kinh học: Cặp kính hay phẫu thuật LASIK chỉ là công cụ vật lý giúp thay đổi đường đi của ánh sáng hội tụ đúng vào võng mạc. Tuy nhiên, bệnh nhược thị do thiếu dinh dưỡng giai đoạn đầu đời là bệnh lý sụp đổ của hệ thống DẪN TRUYỀN THẦN KINH trung ương. Ánh sáng dù có được hội tụ sắc nét hoàn hảo bởi kính, nhưng khi truyền qua một dây cáp thần kinh đã teo nhỏ không có màng myelin, vỏ não vẫn vĩnh viễn không thể "hiểu" được hình ảnh. Qua 8 tuổi, cửa sổ linh hoạt thị giác đóng lại, trẻ sẽ mang một đôi mắt nhược thị mù lòa chức năng suốt đời mà không có cặp kính hay ca mổ nào trên thế giới có thể chữa được.
• Bằng chứng y khoa: Sinh lý bệnh học của sự thiếu hụt dẫn truyền thần kinh dẫn đến nhược thị được báo cáo chi tiết trong các công bố về Nhãn khoa Nhi và Lác (Pediatric Ophthalmology and Strabismus) của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO).

8.3.3 Thiếu hụt Canxi, Vitamin D và sự đứt gãy màng củng mạc thúc đẩy Cận thị tiến triển (Progressive High Myopia)

• (1) Ví dụ: Hình thái của nhãn cầu trẻ em giống như một quả bóng bay làm bằng cao su (củng mạc). Nếu lớp cao su này được sản xuất từ nguyên liệu tốt (Canxi, Protein, Vitamin D), quả bóng sẽ duy trì hình cầu săn chắc. Nếu trẻ bị suy dinh dưỡng thiếu vi khoáng, lớp cao su trở nên nhão và mỏng. Khi chịu áp lực từ bên trong, quả bóng sẽ bị giãn phình ra phía sau, tạo thành một hình quả trứng dài ngoẵng, kéo rách toàn bộ lớp sơn bên trong (võng mạc).
• (2) Phân tích: Lớp vỏ bảo vệ bên ngoài của nhãn cầu là củng mạc (sclera), một mô liên kết vô mạch có bản chất tương tự như sụn và xương, cấu tạo chủ yếu từ mạng lưới sợi collagen. Sự đan chéo (cross-linking) và củng cố độ cứng của mạng lưới collagen này phụ thuộc trực tiếp vào nồng độ ion Canxi, Vitamin D và các acid amin thiết yếu trong huyết thanh. Khi trẻ em bị suy dinh dưỡng, cơ thể phải ưu tiên rút Canxi để nuôi các cơ quan sống còn, bỏ mặc màng củng mạc. Màng củng mạc mất đi sức bền cơ học, kết hợp với hoạt động điều tiết nhìn gần cường độ cao (như học tập, dùng thiết bị điện tử), sẽ dẫn đến hiện tượng tái cấu trúc củng mạc (scleral remodeling) sai lệch. Về mặt lâm sàng, độ cận thị của trẻ tăng vọt không kiểm soát (trên 1 Diop/năm); nhưng bản chất giải phẫu bệnh tàn khốc là trục nhãn cầu (axial length) đang bị giãn dài quá mức, kéo giãn và làm teo mỏng toàn bộ hệ thống mao mạch hắc mạc và lớp biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) ở cực sau.
• (3) Phản biện và ví dụ phản biện: Rất nhiều phụ huynh ngây thơ tin rằng: "Cận thị hoàn toàn là do gen di truyền và do đọc sách trong bóng tối. Việc ăn uống thiếu Canxi hay Vitamin D chỉ gây lùn xương, còi xương chứ mắt thì không liên quan gì đến xương khớp cả". Giải phẫu học mô liên kết đập tan sự tách biệt sai lầm này: Củng mạc của mắt chính là một phần của hệ thống mô liên kết toàn thân. Khi cơ thể thiếu Vitamin D và Canxi, không chỉ xương ống ở chân tay bị yếu đi (còi xương), mà chính lớp vỏ bọc nhãn cầu cũng bị xốp và mỏng lại (scleral thinning). Việc đeo kính cận chỉ giải quyết được độ khúc xạ quang học tạm thời, nhưng nếu củng mạc vẫn mềm nhão do thiếu dinh dưỡng, trục nhãn cầu sẽ tiếp tục dài ra, dẫn đến các biến chứng mù lòa vĩnh viễn ở tuổi trưởng thành như: tân mạch hắc mạc cận thị (myopic CNV), rách võng mạc chu biên và bong võng mạc.
• Bằng chứng y khoa: Mối liên hệ sinh lý bệnh học giữa sự suy yếu cấu trúc ngoại bào (extracellular matrix) của củng mạc do thiếu hụt vi khoáng và tốc độ tiến triển độ cận ở trẻ em đã được công nhận trong các Hướng dẫn kiểm soát cận thị của Viện Cận thị Quốc tế (International Myopia Institute - IMI).

8.3.4. CẢNH BÁO HẬU QUẢ CỘNG DỒN DÀI HẠN

Phần A (Góc độ chuyên môn):

• Tình trạng tước đoạt Vitamin A kéo dài ở trẻ em sẽ dẫn đến tiến trình dị sản vảy sừng hóa, gây thủng nhu mô giác mạc và mù lòa vĩnh viễn hai mắt [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
• Sự vắng bóng DHA và các vi chất dẫn truyền thần kinh trong giai đoạn 0-6 tuổi sẽ trực tiếp khóa chặt quá trình tạo synapse, để lại sẹo nhược thị (amblyopia) chức năng tại vỏ não thị giác [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
• Sự thiếu hụt Canxi, Vitamin D và vi khoáng làm suy yếu cấu trúc sợi collagen củng mạc, kích hoạt sự giãn lồi trục nhãn cầu bệnh lý (Cận thị ác tính), xé rách hệ thống võng mạc cực sau [HẬU QUẢ TÍCH LŨY].
• Cơ chế của hậu quả cộng dồn này xuất phát từ việc cấu trúc tế bào thần kinh và vỏ bọc nhãn cầu bị cắt đứt nguồn nguyên liệu sinh học đúng vào giai đoạn chúng cần phân bào và định hình hình thái mạnh mẽ nhất.
• Tiến trình phá hủy chuyên môn này diễn ra âm thầm cùng với sự lớn lên của trẻ, cướp đi tiềm năng thị giác tối đa mà không gây đau đớn thần kinh cấp tính, biến một chức năng có thể hoàn thiện thành một di chứng khuyết tật vĩnh viễn.

Phần B (Góc độ tư vấn bệnh nhân):

• Phụ huynh luôn tự huyễn hoặc bản thân bằng một suy nghĩ vô cùng độc hại: "Con tôi kén ăn, chỉ thích ăn xúc xích và nước ngọt, không chịu ăn rau cá cũng không sao. Bây giờ trẻ em đứa nào chẳng cận, mắt yếu một tí thì sau này mua kính tốt hoặc mổ laser là chữa được hết, khoa học bây giờ rất hiện đại".
• Bác sĩ chuyên khoa nhãn khoa nhi khoa đanh thép đập tan sự vô trách nhiệm này: Bạn đang đánh cược tương lai đôi mắt của con mình bằng một sự thiếu hiểu biết chết người. Khoa học hiện đại không thể ghép cho con bạn một vỏ não thị giác mới khi thần kinh đã bị nhược thị, cũng không thể khâu lại một tấm võng mạc đã bị kéo rách tơi tả do nhãn cầu giãn phình. Việc bạn dung túng cho chế độ ăn rác thải của trẻ đang trực tiếp đánh sập "cửa sổ linh hoạt thị giác". Khi con bạn qua 8 tuổi, mọi tổn thương về dẫn truyền thần kinh do thiếu DHA hay Vitamin nhóm B sẽ hóa đá thành sẹo vĩnh viễn. Đeo chiếc kính cận dày cộp cũng không thể giúp đứa trẻ nhìn rõ thế giới.
• Phụ huynh TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC dùng phương pháp quang học (cắt kính) để che đậy và ngụy biện cho tình trạng hoại tử cấu trúc do thiếu hụt dinh dưỡng. Bắt buộc phải thiết lập lại ngay lập tức kỷ luật bàn ăn chuẩn y khoa cho trẻ. Đồng thời, trẻ phải được đưa đến bệnh viện Mắt hoặc khoa Mắt Nhi chuyên sâu để thực hiện Nhỏ thuốc liệt điều tiết đo khúc xạ khách quan, khám sinh hiển vi giác mạc và đo chiều dài trục nhãn cầu (Axial length), từ đó phát hiện sớm những mầm mống teo thần kinh và giãn củng mạc ngay từ khi trẻ còn chưa biết phàn nàn về việc nhìn mờ.

• [7.2] Uống viên bổ sung vitamin có thay thế được chế độ ăn tốt cho mắt không - Chỉ định sử dụng các chế phẩm bổ sung trong một số bệnh mắt cụ thể.
• [5.2] bệnh đái tháo đường - Nguyên tắc dinh dưỡng giúp giảm nguy cơ tổn thương võng mạc.
• [5.4] bệnh đái tháo đường – Vai trò của chế độ ăn trong chiến lược bảo vệ thị lực lâu dài.