2.3. Đeo kính thiếu độ có giúp giảm tăng độ cận không?
2. Đeo kính nhiều có làm tăng độ cận không?
2.3.1 Sự khuếch đại tín hiệu viễn thị chu biên (Peripheral hyperopic defocus) và sự kích hoạt tiến trình giãn nở củng mạc
- Ví dụ: Cơ chế này giống như việc sử dụng một chiếc máy chiếu phim bị lỗi ống kính, trong đó hình ảnh ở tâm màn hình tuy có thể tạm nhận diện được hình khối, nhưng toàn bộ phần viền xung quanh lại bị nhòe và rơi ra phía sau bức tường. Cảm biến của hệ thống tự động nhận diện lỗi này và liên tục đẩy lùi toàn bộ bức tường ra xa hơn để cố gắng bắt nét phần viền, bất chấp việc phần trung tâm sẽ càng trở nên mờ hơn.
- Phân tích: Khi can thiệp bằng phương pháp chỉnh kính thiếu số (undercorrection) cho tật khúc xạ cận thị, thấu kính phân kỳ (diverging lens) được sử dụng có công suất Diopter thấp hơn công suất thực tế cần thiết để hội tụ ánh sáng lên võng mạc. Kết quả chức năng là thị lực nhìn xa của người bệnh không đạt mức tối ưu, luôn ở trạng thái mờ nhẹ. Về mặt giải phẫu bệnh và sinh lý học, sự thiếu hụt công suất phân kỳ này làm cho tiêu điểm của các tia sáng đi qua vùng trung tâm không chạm tới hoàng điểm (fovea), đồng thời tiêu điểm của các tia sáng đi qua vùng ngoại vi bị đẩy lùi ra xa hơn nữa về phía sau võng mạc chu biên. Tình trạng này khuếch đại hiện tượng viễn thị chu biên. Lớp biểu mô sắc tố võng mạc (retinal pigment epithelium) nhận diện sự sai lệch tiêu điểm này và phản ứng bằng cách giải phóng các yếu tố tăng trưởng (growth factors). Các tín hiệu hóa sinh này xuyên qua hắc mạc, kích hoạt các enzyme phá vỡ cấu trúc mạng lưới collagen tại củng mạc (sclera), làm cho củng mạc mất đi độ dẻo dai sinh lý và bị kéo giãn. Quá trình này trực tiếp làm tăng chiều dài trục nhãn cầu (axial length).
- Phản biện + ví dụ phản biện: Lầm tưởng vô cùng kiên cố của phụ huynh và ngay cả một số nhân viên khúc xạ thiếu cập nhật là "đeo kính thấp hơn 0.50 đến 0.75 Diopter sẽ chừa lại một khoảng trống để mắt tự điều tiết, từ đó kìm hãm không cho độ cận tăng lên". Dưới góc độ sinh lý học, lầm tưởng này hoàn toàn sai lệch vì mắt mắc tật khúc xạ cận thị KHÔNG THỂ kích hoạt cơ thể mi (ciliary body) để nhìn rõ các vật ở xa; sự điều tiết chỉ có tác dụng đưa tiêu điểm từ sau võng mạc lên võng mạc (trong viễn thị), chứ không thể kéo tiêu điểm từ trước võng mạc lùi về võng mạc. Ví dụ phản biện: Nếu một bệnh nhi cận -3.00 Diopter được chỉ định đeo thấu kính -2.25 Diopter, trục nhãn cầu của bệnh nhi không hề "dừng lại để tự điều tiết". Trái lại, tình trạng võng mạc bị mờ liên tục (retinal blur) đóng vai trò là một "chất xúc tác" hóa sinh, đẩy nhanh tốc độ mỏng đi của củng mạc. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng của Chung và cộng sự (2002) được công bố trên các tạp chí y văn bình duyệt đã chứng minh nhóm trẻ em đeo kính thiếu số có tốc độ tiến triển chiều dài trục nhãn cầu nhanh hơn và độ cận tăng nhiều hơn đáng kể so với nhóm được chỉnh kính đúng độ (full correction). (Bằng chứng: Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Ưu tiên - PPP của Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ - AAO và Tổ chức Nhãn khoa Thế giới - ICO về quản lý cận thị đều nghiêm cấm việc chỉnh kính thiếu số vì nó làm tăng tốc độ cận thị).
2.3.2 Sự phá vỡ cân bằng của tỷ số điều tiết trên quy tụ (AC/A ratio) và nguy cơ rối loạn chức năng thị giác hai mắt
- Ví dụ: Hệ thống thị giác hai mắt hoạt động giống như hệ thống truyền động bánh răng kép của một chiếc xe: vô lăng (hệ quy tụ) và chân ga (hệ điều tiết) phải đồng bộ tuyệt đối với nhau. Việc đeo kính thiếu số giống như việc cố tình lắp một bánh răng bị mòn vào hệ thống truyền động; hệ thống vẫn chạy nhưng liên tục trượt nhịp, tạo ra tiếng nghiến cơ học và làm hao mòn toàn bộ cỗ máy từ bên trong.
- Phân tích: Trong sinh lý thị giác nhị nhãn bình thường, mỗi khi cơ thể mi co lại để điều tiết nhìn gần (accommodation), cơ trực trong (medial rectus muscle) của hai mắt cũng tự động co lại để hội tụ trục thị giác vào cùng một điểm (convergence). Sự liên kết tĩnh thần kinh này được gọi là tỷ số điều tiết trên quy tụ (AC/A ratio). Khi người bệnh mang tật khúc xạ cận thị sử dụng kính thiếu số, vỏ não thị giác (visual cortex) liên tục nhận được hình ảnh mờ khi nhìn các vật ở khoảng cách trung gian và nhìn gần. Hệ thần kinh trung ương cố gắng bù trừ bằng cách gửi các xung thần kinh hỗn loạn, tạo ra các vi dao động điều tiết (micro-fluctuations of accommodation) vô ích tại cơ thể mi. Sự co thắt cơ thể mi bất thường này kích hoạt sai lệch tín hiệu quy tụ lên các cơ vận nhãn ngoại nhãn, khiến hai mắt có xu hướng quy tụ quá mức hoặc phân kỳ bất định. Bản chất giải phẫu ở đây là sự xói mòn trương lực cơ sinh lý, dẫn đến sự bất đồng bộ trong việc định vị không gian thị giác.
- Phản biện + ví dụ phản biện: Lầm tưởng phổ biến tiếp theo là "đeo kính thiếu số sẽ làm giảm áp lực lên cơ mắt, giúp mắt đỡ nhức mỏi hơn khi học tập hay làm việc trên máy tính". Giải phẫu học và động lực học nhãn khoa chứng minh điều ngược lại hoàn toàn. Khi đeo thấu kính thiếu số, hệ thống không hề được nghỉ ngơi. Ví dụ phản biện: Một nhân viên văn phòng đeo kính thiếu số -1.00 Diopter so với thực tế khi nhìn màn hình máy tính cách 50cm sẽ liên tục trải qua cảm giác đau hốc mắt sâu (asthenopia) và đau đầu thùy trán. Nguyên nhân không phải do ánh sáng màn hình, mà do cơ thể mi bị buộc phải co thắt trong tình trạng mất phương hướng tiêu điểm, kéo theo cơ trực trong bị căng cứng do tỷ số AC/A bị phá vỡ. Việc cố tình giảm số độ không mang lại sự thư giãn cho cơ bắp nội nhãn, mà là đang ép buộc hệ thống thần kinh - cơ nhãn khoa phải hoạt động trong trạng thái bệnh lý bù trừ (compensatory pathology). (Bằng chứng: Các tài liệu chuyên khảo về nhãn khoa thần kinh và sinh lý cơ vận nhãn đều xác nhận việc duy trì khúc xạ tối ưu là điều kiện tiên quyết để bảo vệ hệ thống phối hợp điều tiết - quy tụ).
2.3.3 CẢNH BÁO HẬU QUẢ CỘNG DỒN DÀI HẠN
Phần A (Góc độ chuyên môn):
- (1) Dấu hiệu/Hệ lụy về chức năng và giải phẫu cần nhận biết: Tiến triển [HẬU QUẢ TÍCH LŨY] Gia tăng tốc độ kéo dài trục nhãn cầu nhanh hơn tự nhiên. Kéo theo [HẬU QUẢ TÍCH LŨY] Rối loạn chức năng thị giác hai mắt (binocular vision dysfunction). Dẫn đến [HẬU QUẢ TÍCH LŨY] Nguy cơ bong võng mạc chu biên (peripheral retinal detachment) trong tương lai do cấu trúc nhãn cầu bị bào mỏng quá mức.
- (2) Cơ chế phá hủy cấu trúc/chức năng lâu dài: Việc duy trì thấu kính phân kỳ thiếu công suất là một hành vi can thiệp sai lệch trực tiếp vào cơ chế quang học sinh lý. Tình trạng viễn thị chu biên và hình ảnh mờ liên tục trên võng mạc đóng vai trò như các chất độc hóa sinh mạn tính, liên tục kích hoạt con đường tín hiệu phân giải cấu trúc collagen ở lớp củng mạc. Hậu quả là lớp củng mạc mỏng dần, hắc mạc bị chèn ép giảm tưới máu, và võng mạc thần kinh bên trên bị kéo căng đến mức xuất hiện các vết rách rỗng hoặc thoái hóa võng mạc dạng rào (lattice degeneration). Đồng thời, sự ức chế điều tiết mạn tính làm suy thoái sự phối hợp thần kinh - cơ của hệ thống vận nhãn.
- (3) Tiến trình suy giảm chuyên môn: Sự phá hủy này không diễn ra trong vài ngày mà âm thầm tích lũy từ nhiều tháng, làm mất đi cơ hội kiểm soát tật khúc xạ trong "cửa sổ vàng" ở lứa tuổi phát triển.
Phần B (Góc độ tư vấn bệnh nhân):
- (1) Ví dụ về sự chủ quan (Sai lầm phổ biến): Người bệnh hoặc cha mẹ bệnh nhân thường xuyên mặc cả với người đo khúc xạ, tự ý yêu cầu: "Cháu đo ra -5.00 độ nhưng bác sĩ cắt kính -4.00 độ thôi để mắt không bị tăng số", hoặc khăng khăng tin vào các bài đăng trôi nổi trên mạng xã hội cho rằng đeo kính thiếu số kết hợp uống thực phẩm chức năng sẽ chữa khỏi tật khúc xạ cận thị.
- (2) Phản biện đanh thép: Đây là một sự tự sát về mặt cấu trúc nhãn cầu. Việc cố tình cắt kính thiếu độ hoàn toàn không rèn luyện được bất kỳ tế bào nào trong mắt, mà thực chất đang cung cấp một môi trường hoàn hảo để trục nhãn cầu tăng trưởng mất kiểm soát. Khi trục nhãn cầu đã dài ra, lớp võng mạc bị kéo mỏng như một quả bóng bay bơm quá căng, mọi tổn thương giải phẫu học xảy ra sau đó như thoái hóa hoàng điểm do cận thị bệnh lý (myopic maculopathy) hay rách võng mạc đều là vĩnh viễn, đe dọa trực tiếp đến thị lực trung tâm và không thể đảo ngược bằng bất kỳ loại thuốc nào.
- (3) Lời khuyên hành động: TUYỆT ĐỐI KHÔNG ĐƯỢC tự ý giảm số độ Diopter của kính gọng so với kết quả đo khúc xạ liệt điều tiết tiêu chuẩn. Bệnh nhân bắt buộc phải sử dụng thấu kính phân kỳ chỉnh toàn bộ độ cận (full correction) để dời tiêu điểm vào đúng hoàng điểm, cắt đứt hoàn toàn các tín hiệu hóa sinh gây giãn nở nhãn cầu, từ đó mới bảo vệ được cấu trúc đáy mắt về lâu dài.
